اينكه همام تعليمات عرفانى خود را كجا و نزد كداميك از مشايخ يافته اطلاع روشنى نداريم جز منقولات گروهى از تذكره‌نويسان كه بعضى « 1 » او را پيرو شيخ حسن بلغارى گفته و برخى « 2 » مريد شيخ سعيد فرغانى دانسته‌اند . ولى گويا اين تغيير حال بعد از آنكه مدتى در كسب كمالات صورى گذرانده و بجاه و مقام و مرتبه‌يى در نزد رجال رسيده بود ، بوى دست داد . بنابر قول مشهور وى نزد خواجه نصير الدين طوسى تحصيل علوم كرده و از اقران قطب الدين شيرازى بوده « 3 » و علامهء مذكور كتاب مفتاح المفتاح را به خواهش او تأليف نموده است ، و حتى بعضى نوشته‌اند كه او « با مولانا قطب الدين شيرازى نسبت سببى داشته » « 4 » و ظاهرا اين سخن را دور از تحقيق گفته‌اند ؛ و بهر حال بعد از طىّ اين مدارج علمى بود كه « بجاه و حشمت و اقتدار » رسيده و مدتى دراز وزارت آذربايجان بوى متعلق بوده و حكام و سلاطين آن روزگار قاعدهء ادب و حرمت با وى مسلوك مىداشته » « 5 » اند . در تذكرهء صحف ابراهيم چنين آمده است كه خواجه همام بعد از ابتلاء بعشق بر دخترى ارمنى و رهايى از آن قيد « ترك دنيا كرد و از منصب و مال اعراض كلّى نمود و مريد شيخ سعيد فرغانى شد و بشرف طواف كعبهء معظمه كامياب گشته بعد مراجعت از سفر حجاز بگوشهء انزوا تمكّن اختيار كرد و طريق صوفيّه و آيين فقر در پيش گرفت » . بعد از شهادت شمس الدين محمد جوينى همام همچنان در احترام و عزّت خود باقى و مورد بزرگداشت و تبجيل بزرگان زمان بود و از آن جمله چنان كه از گفتار نويسندهء مقدمهء ديوان او برمىآيد ميان او و خواجه رشيد الدين فضل اللّه وزير دوستى استوار بود و خواجه همام از جملهء معاريفى بود كه در تاريخ 706 هجرى بر تفسيرى كه بامر خواجه رشيد الدين فضل اللّه فراهم

--> ( 1 ) - روضات الجنان بنقل از دانشمندان آذربايجان ص 397 . ( 2 ) - صحف ابراهيم نسخهء عكسى نگارنده . ( 3 ) - تذكرة الشعراء دولتشاه ص 242 . ( 4 ) - رياض العارفين ص 410 . ( 5 ) - صحف ابراهيم نسخهء عكسى نگارنده .